تبارشناسیِ سلفیۀ معاصر
۱- عربستان‌سعودی، مهد سلفی‌گری
مهم‌ترین نقطۀ عطف در تفکر سلفی‌گری، ظهور ابن‌تیمیۀ حرّانی است. پس‌ از وفات او هم‌چنان افکارش مورد توجه اهل‌حدیث به‌ویژه حنبلی‌ها بود و شاگردانش بر مبنای مبانیِ فکری او، دعوت سلفی‌گری را پایه‌ریزی کردند. در قرن دوازدهم هجری، ‌محمدبن عبد‌الوهاب با طرح ادعای بازگشت به اسلام اصیل، ‌اندیشۀ سلفی را بار دیگر به عرصۀ مجادله‌های کلامی آورد. سلفی‌گری پس‌از محمدبن عبدالوهاب به صورت یک ساختار سیاسی در آمد و هم‌پیمانیِ وی با محمدبن سعود(پایه‌گذار حاکمیت آل‌سعود در عربستان)‌، ‌به این‌روند تسریع بخشید.
۲- سلفی‌گری در عراق
سلفی‌گری امروزین در عراق درحقیقت، ادامۀ همان مکتب اهل‌حدیثی است که در قرون نخستین تاریخ اسلام شکل گرفت. بااین‌وجود، مناسبت و هم‌گراییِ اهل‌حدیث با خلافت اموی و عباسی قابل انکار نیست. به‌همین‌دلیل می‌توان خلافت عباسی با مرکزیت بغداد را مرحلۀ جدیدی از تطوّر سلفی‌گری درنظرگرفت. شورش و انقلاب حنابله به‌عنوان یکی از امواج سلفی‌گری، بغداد را فراگرفت تا آنکه بعدها ابن‌تیمیه به عنوان تئوریسین و بنیان‌گذار جریان سلفی‌گری سر برآورد.
پس‌ از این‌دوران، محمدبن عبدالوهاب به‌عنوان مجدِّدِ سلفی‌گری معاصر در سال‌های اولیۀ حکومت احمدپاشا(سلطان عثمانی) در سال۱۲۲۱ق وارد بغداد شد؛ اما به‌خاطر اندیشۀ سلفی‌گریِ موجود نتوانست در آنجا دوام بیاورد.
اما نخستین سازمان‌های سلف‌گرا در عراق را باید تابعی از گسترش ساختار اخوانُ‌المسلمین مصر در دوران معاصر دانست که تحت‌تأثیر آن، شاخه‌های عراقیِ اخوان از جمله حزب اسلامی عراق، اتحاد علمای مسلمان کردستان، اتحاد اسلامی کردستان و جمعیت علمای مسلمین پدید آمدند.
اشغال عراق توسط آمریکا در آوریل ۲۰۰۳م(۱۴۲۳ق)، نقطه‌عطفی در تاریخ فعالیت گروه‌های سلفی در عراق به‌شمار می‌رود که از لحاظ گستردگی و تأثیرگذاری قابل مقایسه با دوره‌های پیش از آن نیست. اعلام موجودیت و شروع فعالیت گروه‌های مسلح سلفی‌گرا مانند منظمۀُ‌الجهاد، جماعۀ ابناءالاسلام، مجاهدوا حدیثیه، مقاتلوا الجهاد و جیش محمد، المجموعۀ‌السلفیۀالمجاهده، تنظیمُ‌القاعدۀ فی بلاد الرافدین(التوحید والجهاد)، الجیشُ‌الاسلامی فی العراق(بعثی)، الجبهۀُ‌الاسلامیۀ للمقاومۀ العراقیه،‌ جیشُ‌الراشدین، جیشُ‌الطائف المنصوره و جیشُ‌المجاهدین، تنها بخشی از فهرست بلندبالایِ گرایشات حتی غیردینی هستند که در این دوره پدید آمد.
۳- جریان‌های سلفی در لبنان
جنبش‌های اسلامیِ اهل‌سنت در اساس از اندیشۀ سید قطب، متفکر مصری نشات گرفته‌اند. سید قطب گــروه اخوانُ‌المسلمین را بنا نهاد که در مصر و فلسطین رواج یافت و به سوریه، لبنان و سایر مناطق عربی با نام‌های دیگر و با همان روش سرایت کرد.
۱-۳- جوانان محمد
نخستین جنبش سلفی در لبنان به نام جوانان محمد بود که شیخ سالم الشهال در سال ۱۹۶۴م در شهر طرابلس بنا نهاد. او در سال ۱۹۷۶م همزمان با جنگ داخلی لبنان، یک تشکیلات نظامی را ایجاد کرد و نام آن را ارتش اسلام نهاد. این گروه به عنوان هسته و انگیزه‌ای برای ایجاد جنبش‌های سلفی دیگر شد که تا به امروز در تمام نقاط جهان و کشورهای اسلامی فعالیت های تخریبی دارند.
۲-۳- حرکت التوحید الاسلامی(جنبش توحید اسلامی)
مؤسس این‌جنبش، شیخ سعید شعبان بود. او سه گروه سلفی کوچک به نام‌های مقاومت ملی، جنبش لبنان عربی و تشکیلات جندُالله را گرد آورد و نام جنبش توحید اسلامی را بر آن نهاد و تلاش کرد، طرابلس(شمال لبنان) را به امارت اسلامی تبدیل کند.
۳-۳- الجماعۀُ‌الاسلامیه(جماعت اسلامی)
امیر گروه جماعت اسلامی، احمد عبدالکریم السعدی(معروف به ابومحجن) است و پژوهشگران، این گروه را از جمله جنبش‌های اسلامیِ سنی می‌دانند که با روی باز به جنبش‌های سیاسی لبنان می‌نگرد.
۴-۳- عصبه الانصارُالاسلامیه(گروه انصار)
رهبر این گروه سلفی، هشام الشریدی است که در سال ۱۹۸۶م اردوگاه پناهندگان فلسطینی عین‌الحلوه در جنوب لبنان را مقر خود قرار داد.
۵-۳- گروه جندُالشام
پس از آنکه عصبۀُ‌النور یکی از اعضای خود را که سه‌ نظامی لبنانی را کشته بود، به ارتش لبنان تحویل داد، یک گروه از آن جدا شد و با نام جندُالشام آغاز به فعالیت نمود. جندالشام شامل گروه‌های سلفی فلسطینی و لبنانی است که در افغانستان آموزش دیده و مبارزه می‌کردند.
۶-۳- گروه فتحُ‌الاسلام
این گروه سلفی به‌طور پنهانی تشکیل شد و ریاست آن را شاکر العبسی(معروف به ابوحسین) برعهده دارد که فردی فلسطینی‌اردنی است. مقر این گروه، اردوگاه پناهندگان فلسطینی نهرُالبارد در شمال لبنان است.
۴- جریان‌های سلفی در جمهوری عربی مصر
باوجود جنبش اخوانُ‌المسلمین که صحنه‌گردان اصلی همه فعالیت‌های اسلامی در مصر بود، مجالی برای اظهار وجود سلفی‌ها وجود نداشت. با این‌حال از دهۀ هشتاد قرن بیستم، تفکر وهابیِ سعودی در حصار چندگروه از جمله جماعت انصار السُنَّت محمدی باقی ماند. با روی کارآمدن سادات در سال ۱۹۷۰م و ارتباط وی با امریکا و عربستان‌سعودی‌، جریان فکری وهابیت با تمام قدرت به فعالیت پرداخت و جماعت انصار سنت‌، با گروه‌های مخالف وهابیت به مقابله برخاست. در دهه هفتاد میلادی، از سوی شاخۀ جوانان جماعت اخوانُ‌المسلمین و جماعت انصار سنت‌، گروه‌های جدیدی مانند جمعیت سلفیه‌، جمعیت مهاجر، جمعیت اسلامی و جمعیت تکفیر بوجود آمدند که تا به امروز فعالیت می‌کنند.
۵- جریان‌های سلفی در شمال آفریقا
گروه‌های سلفی جهادی و تکفیری‌، در طول دهه‌های گذشته در کشور‌های شمال افریقا به‌ویژه مغرب‌، الجزایر‌، تونس و لیبی فعالیت داشته و برخی از آنان در دوران استعمار فرانسه و ایتالیا علیه کشور‌های استعمارگر مبارزه کرده‌اند.
۶- دوره‌های سلفی‌گری در شبه قارۀ هند
۱-۶- دورۀ اول سلفی‌گری: شاه‌ولی‌الله دهلوی(۱۱۱۴-۱۱۷۶ق)
شاه‌ولی‌الله دهلوی از ابن‌تیمیه نیز تأثیر پذیرفته بود در مسئلۀ توحید نیز، نگاهی افراطی داشت. بنابر دیدگاه او، یاری‌خواستن از غیرخدا، مانند اولیای الهی برای برآوردن حاجت،‌ نذرکردن برای آنان با انگیزۀ رفع بیماری، سوگند به نام‌های غیرخداوند، و مانند اینها، همگی در زمرۀ شرک بودند. اندیشۀ او در منطقۀ شبه‌قاره، تأثیری ژرف برجای‌نهاد؛ به‌گونه‌ای که در قرن‌های بعد نیز شاخه‌ای از مسلمانان از او تأثیر پذیرفتند.
۲-۶- دورۀ دوم سلفی‌گری: شاه عبدالعزیز دهلوی(۱۱۷۶ـ۱۲۳۹ق)
ویژگی سلفی‌گریِ شاه‌عبدالعزیز دهلوی، ورود سیاست به اندیشۀ سلفی‌گری در دورۀ اوست. این اندیشه به‌صورت مستقیم به میدان مبارزه با سیک‌ها و انگلیسی‌ها تبدیل شد. شاه‌عبدالعزیز با استفاده از دو مفهومِ دارُالإسلام و دارُالکفر، هند را به‌سبب حضور انگلیسی‌ها دارُالکفر نامید و وظیفۀ هر مسلمانی را در این سرزمین، جهاد یا هجرت دانست.
۳-۶- دورۀ سوم: مکتب دیوبند (پیش‌از استقلال پاکستان)
پس از محدث دهلوی، اندیشۀ سلفی در حوزۀ عمل(جهاد) و حدیث‌گرایی پا نهاد و در قرن نوزدهم، مکتب دیوبند را پدید آورد. مکتب دیوبند، آمیزه‌ای از اندیشه‌های شاه‌ولی‌الله دهلوی و شاه‌عبدالعزیز دهلوی بود.
شاید هیچ‌کس در‌ آن زمان تصور نمی‌کرد، حرکتی که در ابتدا برای مبارزه با استعمار انگلستان و با هدف انسجام مسلمانان هند شکل گرفته است، روزی به دست گروهی که خود را به غلط، به این‌مکتب نسبت می‌دهند، به حربه‌ای برای مسلمان‌کشی تبدیل شود.
۷- گونه‌های سلفی‌گری
۱-۷- سلفی‌گریِ تکفیری
سلفی‌گریِ تکفیری به گرایش گروهی از سلفیان گفته می‌شود که چونان خوارج، مخالفان خود را کافر می‌شمردند. براساس مبنای فکری آنها، میان ایمان و عمل تلازم وجود دارد، به این‌معنی که اگر کسی ایمان به خدا داشته باشد و مرتکب کبایر شود، از دین خارج شده و کافر شمرده می‌شود.
اما مهم‌ترین نوع سلفی‌گریِ تکفیری، وهابیت است و همۀ جنگ‌های وهابیان با مسلمانان بوده است. وهابیان نه تنها به جرم اعتقاد شیعیان به زیارت، بسیاری از زایران مرقد امام حسین(ع) را در کربلا سر بریدند؛ بلکه در شهرهای نجد، حجاز و سوریه که اهل‌سنت بودند نیز به جنایات فجیعی دست زدند. وهابیت تکفیری معاصر نیز غیرهمفکران خود را چه شیعه و چه اهل‌سنت، کافر می‌داند.
به جز وهابیان، گروه‌های تندرُویِ دیگری نیز مانند گروه‌های وابسته به مکتب سلفی دیوبندی در پاکستان چنین اعتقاداتی دارند. مثلاً سپاه صحابه، لشکر جهنگوی، جیش محمد و لشکر طیبه از گروه‌های سلفی وابسته به شاخۀ افراطی دیوبندی هستند که به‌طور رسمی، شیعیان را کافر می‌دانند.
۲-۷- سلفی‌گریِ جهادی
نظریه‌پردازی دربارۀ سلفی‌گریِ جهادی، ریشه در اندیشۀ اندیشمندان مصری چون سید قطب(رهبر شاخۀ انقلابی اخوانُ‌المسلمین دارد. سید قطب با برشمردن مفاسد عصر حاضر، جهان امروز را جامعۀ جاهلی معرفی کرد. وی که متأثر از ابوالاعلی مودودی(اندیشمند پاکستانی) بود، نه تنها کشورهای غیراسلامی؛ بلکه کشورهای اسلامی را نیز علت اجرا نکردنِ قوانین اسلامی، و بنابراین از جوامع جاهلی شمرد.
انحراف در اندیشۀ سلفی‌گریِ جهادی از آنجا آغاز شد که این‌جریان در خدمتِ اهداف سلفیانِ تکفیری قرار گرفت. گروه‌های ارهابی و تروریستی در کشورهای اسلامی که بسیاری از آنها ریشه در القاعده‌ دارند، در ردیف سلفی‌گریِ جهادی قرار می‌گیرند و فجیع‌ترین جنایت‌ها توسط گروه‌های وابسته به این جریان در کشورهای اسلامی انجام می‌شود. گروه‌هایی مانند الجماعهُ‌المسلحه و الجماعهُ‌السلفیۀ للدعوه والقتال در الجزایر که کشتارهای آنان در جهان اسلام معروف است. همچنین جماعه شبابُ‌المجاهدین در سومالی، جماعه جند انصارالله در رفح و حزب التحریر که فعالیتی جهانی دارد، نمونه‌هایی از سلفی‌گری جهادی هستند. البته میان سلفی‌گری تکفیری و سلفی‌گری جهادی، شباهت‌هایی وجود دارد، و امروزه سلفی‌گریِ جهادی در خدمت سلفی‌گری تکفیری قرار گرفته است.
۳-۷- سلفی‌گریِ تبلیغی
این نوع سلفی‌گری می‌کوشد تا در عصر جهانی شدن، با بهر‌ه‌برداری از فن‌آوری‌های پیشرفتۀ ارتباطی، گفتمان سلفی‌گری را جهانی ‌سازد. چندین‌هزار سایت اینترنتی و چندشبکۀ ماهواره‌ای، مسئولیت تبلیغ دیدگاه‌های سلفی‌گری را برعهده دارند. این جریان‌ها در دو محور فعالیت می‌کنند: ترویج مبانی سلفی‌گری؛ و شبهه‌افکنی.
۴-۷- سلفی‌گری سیاسی
‌نوعی از سلفی‌گری است که باوجود داشتن هدف‌های اعتقادی‌، بیشتر در پی ‌هدف‌های سیاسی و بدست‌آوردن قدرت سیاسی است. مانند حزب جمعیت العلمای اسلام در پاکستان و جریان وهابیت نوگرا، که پیش از آنکه دغدغۀ دین داشته باشند، بیشتر بدنبال حفظ و کنترل قدرت‌اند؛ مانند نظام پادشاهی عربستان.
۵-۷- سلفی‌گریِ اصلاحی
این سلفی‌گری در واکنش به وضعیت اسفناک جهان اسلام و مسلمانان شکل گرفت. مصلحینی چون علامه اقبال، سید جمال‌ُالدین اسدآبادی و شاگردش محمد عبده و شیخ محمود شلتوت نمونه‌هایی از این نوع سلفی‌گری هستند.