آشنایی با ابن‌تیمیه
۱- زندگی‌نامه و تحصیلات
ابن‌تیمیه در سال ۶۶۱ق در شهر حرّان شام متولد شد.۶۷سال زندگی نمود و ازدواج هم نکرد. او به تفسیر علاقه‌داشت و دانش اصول فقه را نیز فراگرفت. ابن‌تیمیه در ۲۱ سالگی پدرش را از دست داد و به جای او در مسجد اموی کلاس‌هایش را اداره کرد. گفته شده محمد(جدّ ابن‌تیمیه) مادری داشت که او را تیمیه صدا می‌زدند و نام تیمیه از او گرفته شده است.
ابن‌تیمیه یک متکلم و فقیه حنبلی بود که آثار عمده حنبلیان را از امام احمد تا موفق‌الدین‌بن قدامه یا پدربزرگِ پدریش مجدُالدین ابوالبرکات مطالعه کرد و اطلاعات مربوط به سایر مذاهب فقهی، فلسفی و تصوف را به اطلا عات خود افزود. او چندین‌بار به‌خاطر عقاید و فتواهایش زندانی شد. اولین نوبت به‌خاطر فتوایی دور از مذاهب اسلامی ‌به قضاوت هر چهار مذهب، دستگیر و زندانی شد. پس از مدتی آزاد شد و آخرین‌بار در سال ۷۲۶ق در قلعۀ دمشق زندانی شد و تمام وقت خود را صرف تألیف کرد تا اینکه سرانجام در سال ۷۲۸ق در زندان دمشق چشم از جهان فروبست.
۲- اندیشه و آرای ابن تیمیه
۱-۲- آرای کلامی و موضع‌گیری در برابر متکلمان و فلاسفه
ابن‌تیمیه‌، متکلمان‌ را اهل‌‌بدعت‌ شمرد و گفت فلاسفه‌ و متکلمان‌، حقیقتى‌ را ثابت‌ نکرده‌اند و اصولى‌ را که ‌‌بنیاد نهاده‌اند با حقیقت‌ متناقض‌ و معارض‌ است‌ و آنها این‌ اصول‌ را بر آنچه‌ پیغامبر اسلام‌ آورده‌ است‌، مقدم‌ مى‌‌دارند.
۱-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در توحید خداوند و اثبات‌ صفات
اعتقاد ابن‌تیمیه‌ در توحید خداوند و اثبات‌ صفات‌ که‌ اساس‌ عقاید دینى‌ اوست‌، مبتنى‌ بر دو اصل‌ است‌:
اصل اول: طریق سلف؛
به‌ عقیده او سلف‌، قرآن‌ و سنت‌ را بهتر از مدعیان‌ علم‌ و متکلمان‌ ادوار بعد، درک‌ مى‌‌کرده‌اند. استدلال‌ او این‌ است‌ که‌ صحابه از آنجاکه‌ نزدیک‌ترین‌ اشخاص‌ به‌ حضرت‌ رسول(ص)‌ بوده‌اند و قرآن‌ به‌ زبان‌ و فهم‌ ایشان‌ نزدیک بوده است‌؛ لذا درک‌ و فهم‌ قرآن‌، حدیث‌ و سنت‌ برای‌ ایشان‌ که‌ معاصران‌ و مستمعان‌ آن‌ حضرت‌ بوده‌اند، امری‌ مسلم‌ و غیرقابل‌ انکار است‌.
اصل دوم: کتاب و سنت؛
تنها مبنای اصول دین است. بنابرنظر ابن‌تیمیه، تأویل‌ آیات‌ به‌ معنى‌ اصطلاحیِ متأخر صحیح‌ نیست‌ و آنچه‌ درباره تأویل در قرآن‌ و حدیث‌ و کلمات‌ سلف‌ آمده‌ است‌، معنى‌ دیگری‌ دارد. ابن‌تیمیه‌ با استدلالات‌ عقلى‌ بدون‌ تکیه‌ بر قرآن‌ و حدیث‌ مخالف‌ است‌ و عقل‌ را فقط در جایى‌ معتبر مى‌‌شمرد که‌ با قرآن‌ و حدیث‌ معارض‌ نباشد. عقیده او همان‌‌گونه‌ که‌ در کتابش(موافقه صریح‌ المعقول‌ لصحیح‌ المنقول) آمده است که حتى‌ در اصول‌ دین‌ هم‌ باید به‌ کتاب‌ و سنت‌ رجوع‌ کرد و تنها قرآن‌ است‌ که‌ برای‌ مطالب‌ الهى‌ دلایل‌ عقلى‌ بیان‌ مى‌‌کند.
ابن‌تیمیه‌ در این‌ باب‌ چهار اصل‌ بیان‌ مى‌‌کند که‌ محور همه عقاید و آرای اوست‌:
اول: عقل‌ با قرآن‌ و حدیث‌ معارض‌ نیست‌؛
دوم: عقل‌، موافق‌ قرآن‌ و حدیث‌ است‌؛
سوم: عقلیاتِ‌ حکما و متکلمان‌ که‌ با نقل‌ و سنت‌ معارض‌ باشد، باطل‌ است‌؛
چهارم: عقلِ‌ درست‌ و صریح‌ و خالص‌ با اقوال‌ حکما و متکلمان‌ مخالف‌ است‌.
۲-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در مسئله صفات‌
ابن‌تیمیه‌ از طرفداران‌ سرسخت‌ اثبات‌ صفات‌، به‌ همان‌ معانى‌ ظاهری‌ مذکور در قرآن‌ و حدیث‌ است‌. او مخالفان‌ خود را متهم‌ مى‌‌کند که‌ صفات‌ کمال‌ خداوند را منکرند و او را عالم‌ و قادر و حَىّ‌ و مرید نمى‌‌دانند.
۳-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در مسئله حُسن‌ و قُبح‌
علامه حلّى ‌در منهاجُ‌‌الکرامه فرموده است: اهل‌‌سنت‌ جایز مى‌‌دانند که‌ خداوند مرتکب‌ فعل‌ قبیح‌ شود و واجب‌ را فروگذارد. ابن‌تیمیه‌ در پاسخ‌ مى‌‌گوید: هیچ‌‌یک‌ از مسلمین‌ نگفته که‌ خداوند، مرتکب‌ فعل‌ قبیح‌ مى‌‌شود و یا واجب‌ را فرو مى‌‌گذارد؛ اما معتزله‌ و شیعه‌ هرچه‌ را بر انسان‌ تحریم‌ مى‌‌کنند، بر خداوند نیز تحریم‌ مى‌‌کنند و هرچه‌ را بر انسان‌ واجب‌ مى‌‌دانند، بر خدا نیز واجب‌ مى‌شمرند و‌ بنابراین‌ برای‌ خدا قانون‌ وضع‌ مى‌‌کنند و او را با مخلوق‌ یعنى‌ انسان‌ قیاس‌ مى‌‌کنند. پس‌ معتزله‌ و شیعه،‌ مشبهه‌ در افعال‌ هستند، یعنى‌ افعال‌ خداوند را شبیهِ‌ افعال‌ انسان‌ مى‌‌دانند و او را با‌ بندگان‌ قیاس‌ مى‌‌کنند.
۴-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در مسئله رؤیت‌ خدا
ابن‌تیمیه‌ از طرف‌داران‌ سرسخت‌ مرئى‌‌بودنِ‌ خداوند در آخرت‌ است‌ و این‌ به‌ جهت‌ احادیثى‌ است‌ که‌ به‌ قول‌ او صحیح‌ است‌.
۵-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در مسئله مکان‌ خدا
ابن‌تیمیه‌ در منهاجُ‌السّنه در مسئله رؤیت‌ صریحاً گفته است که خداوند در فوق‌ عالم‌ است.
۶-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در باب تجسیم
مسلّم‌ است‌ که‌ ابن‌تیمیه‌ هرگز صریحاً برای خداوند جسم‌ قایل نیست و اتهام‌ او به‌ این‌ عقیده صرفاً از راه‌ الزامات‌ منطقى‌ در گفتار است. مثلاً وقتى‌ مى‌‌گوید: خداوند قابل‌ اشاره حسّیّه‌ است‌، در حقیقت‌ جسم‌‌بودنِ‌ او را پذیرفته‌ است‌. او معتقد است درباره صفات‌ خداوند، در راه‌ وسط هستیم‌: در وسطِ نافیان‌ صفات‌، مانند جهمیه و مشبهه‌ و مجسمه.
۷-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در مسئله امامت‌
ابن‌تیمیه مى‌‌گوید اهم‌ مطالب‌ دین،‌ ایمان‌ به‌ خدا و رسالت‌ حضرت‌ رسول‌(ص) است و هرکس‌ با اقرار به‌ شهادتین‌ مسلمان‌ مى‌‌گردد و هیچ‌‌کس‌ امامت‌ را شرط اسلام‌ ندانسته‌ است.
در پاسخ به ابن‌تیمیه باید گفت علمای‌ شیعه‌ نیز مسئله امامت‌ را در ردیف‌ توحید ، معاد و نبوت‌ از اصول‌ دین‌ نمی‌دانند و معتقدند هرشخصى‌ به‌ مجرد اقرار به‌ توحید و نبوت‌ یا اقرار به‌ شهادتین‌ مسلمان‌ محسوب‌ مى‌‌شود. بلکه امامیه،‌ مسئله عدل‌ و امامت‌ را جزو اصول‌ مذهب‌ برشمرده‌اند.
۸-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در باب منطق و فلسفه‌
ابن‌تیمیه‌ دین‌ اسلام‌ را دین‌ فطرت‌ مى‌‌خواند و چنان‌که‌ دانستیم عقل‌ را موافق‌ و مطابق‌ نقل‌ مى‌‌شمرد و حتى‌ احکام‌ عقل‌ را مأخوذ از قرآن‌ و احکام‌ شرع‌ مى‌‌داند. با این‌ توصیف، بدیهى‌ است‌ که‌ او با علوم‌ عقلى‌ِ مستقل‌ مخالف‌ است و بنابراین، با حکما و فلاسفه‌‌ای که‌ درباره خداشناسى‌ و کلام‌، عقایدی‌ مستقل‌ اظهار داشته‌اند، مخالفت‌ می‌کند. کتاب مهم تألیفی او در این‌‌باره الرّد عى‌ المنطقیین‌ است.
۹-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در اثبات‌ صانع‌، توحید، نبوت‌ و معاد
ابن‌تیمیه‌ اقرار به‌ صانع‌ را امری‌ فطری‌ مى‌‌داند و به‌ استناد آیه ۳۰ سوره روم:
«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ»
اسلام‌ را دین‌ فطرت‌ مى‌‌شمرد. بنابراین، او اثبات‌ صانع‌ از راه‌ استدلال‌ را درست‌ نمى‌‌داند و راه‌های‌ اثبات‌ صانع‌ را که‌ فیلسوفان‌ و متکلمان‌ به‌ تفصیل‌ ذکر کرده‌اند، باطل‌ مى‌داند.
۱۰-۱-۲- دیدگاه ابن‌تیمیه‌ در باب زیارت‌ قبور و مشاهد
ابن‌تیمیه‌ زیارت‌ قبور و مشاهد و اماکن‌ مقدس‌ و ‌بنای‌ عمارات‌ بر آن‌ را بدعت‌ مى‌‌شمارد. گرچه‌ مخاطب‌ او در این‌ سخن‌ عامه مسلمانان‌ است؛ اما لبه تیز حملۀ‌ او در منهاجُ‌‌السنه متوجه‌ شیعیان‌ است‌ که‌ برای‌ مراقد ائمه اطهار(ع‌) اهمیت‌ و احترام‌ خاصى‌ قایل‌اند. وی‌ در این‌ باره‌ کتابى‌ هم‌ به‌ نام‌ الجواب‌ نوشته‌ است‌.
۲-۲- متفردات و آرای شاذ فقهى
۱-۲-۲- قصر نماز در سفر؛
ابن‌تیمیه برای‌ سفر حدی‌ نمى‌‌شناسد و فرقى‌ میان‌ سفر کوتاه‌ و سفر بلند نمى‌‌گذارد.
۲-۲-۲- دربارۀ طلاق؛
او‌ معتقد است،‌ طلاق‌ به‌ لفظ ثلاث،‌ فقط یک‌ طلاق‌ است و نیز برخلاف‌ اهل‌‌سنت‌ عقیده‌ دارد که‌ در طلاقِ‌ حرام‌، مانند طلاق‌ حائض‌، طلاق‌ واقع‌ نمى‌‌شود.
۳-۲-۲- حریم نماز و دعا در کنار قبور اولیا؛
ابن‌تیمیه می‌گوید: نمازخواندن در کنار قبور مشروع نیست. همچنین قصد مشاهده کردن به جهت عبادت در کنار آنها؛ از قبیل نماز، اعتکاف، استغاثه، ابتهال و قرائت قرآن، مشروع نیست؛ بلکه باطل است.
۴-۲-۲- تحریم خروج از اسلام به جهت سفر برای زیارت؛
ابن‌تیمیه معتقد است «اگر کسی صرفاً به قصد زیارت قبر پیامبر(ص) مسافرت کند و هدف او رفتن به مسجدُالنبی نباشد، چنین کسی از شریعت مسلمین خارج شده است.»
۵-۲-۲- حکم به قتل همسایه مسجد؛
او درباره کسی که همسایه مسجد است؛ اما به ‌مناسبت وضع شغلی و کسب خویش نمی‌تواند به مسجد و نماز جماعت برود می‌گوید: «چنین کسی را باید توبه دهند و اگر توبه نکرد قتلش واجب است.»
۶-۲-۲- تکفیر تأخیرکننده در نماز؛
ابن‌تیمیه هم‌چنین حکم کفر کسی را که نماز ظهر را تا مغرب و نماز مغرب را تا نیمه‌شب به تأخیر بیندازد، می‌گوید: «اگر کسی چنین فردی را کافر نداند باید گردنش را زد.»
۷-۲-۲- حکم به قتل تارک نماز؛
ابن‌تیمیه دربارۀ مرد بالغی که از ادای یکی از نمازهای پنج‌گانه خودداری می‌کند یا یکی از واجبات مسلّم نماز را ترک می‌کند حکم کرده که چنین کسی را باید توبه داد و اگر توبه نکرد باید او را کشت.
۳- اهم شاگردان ابن‌تیمیه؛
عبارتند از: ابن‌قیم‏ جوزی؛ ابن‌کثیر؛ ابوالحَجّاج مِزّى‏؛ حمد‌بن محمد مرى لبلى‏‌حنبلى
۴- مخالفین سُنیِ ابن‌تیمیه؛
شامل ذهبی؛ ابن‌حجر عسقلانی؛ سبکی، حصنی‌ِدمشقی؛ و... هستند که جملگی شخصیت، عقاید و آرای او را نکوهیده‌اند.
۵- ردیه‌نویسیِ اهل‌سنت بر عقاید ابن‌تیمیه
برخی از شخصیت‌های بزرگ اهل‌سنت و معاصر ابن‌تیمیه، مطالب وی را به نقد کشیده و برخی دیگر کتاب‌هایی مستقل در بطلان نظریات او تألیف کردند؛ مانند: تقی‌الدین سبکی؛صاحب (سیف الصقیل فی ردّ ابن تیمیّه و ابن قیّم) محمد‌بن ابی‌بکر اَخنایی؛صاحب(المقاله المرضیّه فی الردّ علی ابن تیمیه) علی‌بن محمد سمهودی‌شافعی‌مصری؛ صاحب (وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی)، احمد‌بن حسین‌بن جبریل شهاب‌الدین شافعی صاحب(خیرُالحجه فی الرد علی ا‌بن تیمیه فی العقاید)؛ محمد بن علی شافعی دمشقی کمال الدین معروف به ابن زَملکانی (الدُّره المضیئه فی الرّد علی ا‌بن تیمیه) و محمد حمیدالدین حنفی‌دمشقی‌فرغانی؛صاحب رد علی ابن‌تیمیه فی الأعتقادات و شیخ نجم‌الدین‌بن ابی‌الدُّر بغدادی؛ صاحب رد علی الشیخ ابن‌تیمیه و شیخ شهاب‌الدین احمد‌بن یحیی کلابی‌حلبی(معاصر ابن‌تیمیه) صاحب رساله فی الرد علی ابن‌تیمیه فی التجسیم و الأستواء والجهه.
۶- ردیه‌نویسیِ شیعه بر عقاید ابن‌تیمیه
آقابزرگ تهرانی در الذریعه، کتاب‌های متعددی از عالمان شیعه را در پاسخ به کتاب منهاجُ‌السُّنه نام ‌برده است؛ مانند: شیخ سراج‌الدین حسن یمانی صاحب (اکمالُ‌المُنه فی نقض منهاجُ‌السُّنه)؛ سید مهدی موسوی‌قزوینی صاحب(منهاجُ‌الشَّریعه)؛ سید حسن صدرکاظمی صاحب(البراهین الجلیۀ فی کفر ابن‌تیمیه)؛ سید محمدحسن قزوینی صاحب(الإمامهُ‌الکبری والخلافۀُ‌العظمی در ۸ جلد) و دیگران.