فعّالیت‌ وهابیان در کشورهای جهان (قسمت اول)
وهابیان برای پیشبرد مقاصدشان در اقصی‌نقاطِ جهان مانند خاورمیانه، شمال آفریقا، آسیای مرکزی، جنوب آسیا و اروپا به دعوت و تبلیغ وهابیت پرداخته‌اند. هدف این‌درس، معرفی و آشنایی با گسترۀ فعالیت وهابیت است.
جغرافیای فعالیت وهابیان در سطح جهان
۱- وهابیت در خاورمیانه
خاورمیانه از نخستین خاستگاه‌های تمدن جهان بوده و از میانۀ قرن بیستم، مرکز توجه جهانی و بلکه حساسترین منطقه از نظر استراتژیکی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بوده ‌است. در این‌بخش، نخست به فعالیت وهابیان در این‌منطقه اشاره می‌شود.
۱-۱- عراق
در عراق، سازمان‌ها و جنبش‌های متعددی با گرایش سلفی‌تکفیری بوجود آمده‌اند؛ مانند: سازمان قاعده الجهاد فی بلاد الرافدین، ارتش انصارُالسنه، گردان حسن بصری و چندگروه کوچک دیگر. این‌گروه‌ها در پوشش دفاع از اهل‌سنتِ عراق، عملاً به کشتار شیعیان مشغول‌اند و در مسیر منافع غر‌ب گام برمی‌دارند.
۲-۱- لبنان
بیشتر انجمن‌ها و جریانات سلفی در شمال لبنان فعالیت دارند. برخی از آنان سلفی‌های سنتی هستند که به دعوت و تبلیغ اندیشه‌های اسلامی‌سلفی اشتغال دارند و بخش قابل‌توجهی نیز شامل گروه‌های تکفیری و جهادی هستند که در طول سه‌دهۀ گذشته، حوادث خون‌بار فراوانی را در آن‌کشور رقم زده‌اند.
۳-۱- سوریه
سوریه سرزمینی است که از دیرباز خاستگاه ‌اندیشه‌های گوناگون اسلامی ‌بوده است، هم‌اکنون نیز اندیشه‌هایی کاملاً متضاد در این‌کشور دیده می‌شود؛ مانند ناصرُالدین البانی که سلفی سرسختی است و شهید سعید رمضان البوطی که به‌شدت با وهابیت سر جنگ داشت.
۴-۱- یمن شمالی
اهم فعالیتهای وهابیت در یمن شمالی به شرح زیر است: تلاش فعالانۀ وهابیت در محیط دانشگاه‌ها و مدارس عالی آن‌کشور بوی‍ژه درمیان مراکز اهل‌تسنن شافعی و زیدیه؛ سیطرۀ تقریباً کامل دانشکده‌های حقوق، فقه و ادبیات و استادان و مسئولین طرفدار سیاست سعودی و اعطای بورس به دانشجویان یمن برای ادامه تحصیل در دانشگاه‌های سعودی.
۲- وهابیت در شمال آفریقا
۱-۲- مصر
سلفی‌گریِ مصر در برابر دو چالش اساسی در جهان اسلام شکل گرفت:
نخست، زوال تدریجی نهادِ خلافت و فروپاشی آن در دهۀ دوم قرن بیستم؛ و چالش دوم: عقب‌ماندگی و انحطاط جوامع اسلامی ‌و چیرگی تمدن غرب بر آن.
۲-۲- سودان
از نخستین کسانی که تحت‌تأثیرِ وهابیت قرار گرفت و در راه گسترش آن در خارج از نجد و حجاز کوشش فراوانی کرد، شیخ عثمان دان فودیو از قبیله فولا(فلالی) در سودان غربی بود.
۳-۲- مراکش
در مراکش نیز شیخ ابوالعباسی تیجانی، دستورات محمدبن ‌عبدالوهاب را اجرا می‌کرد.
۴-۲- بزرگان سلفیه شمال آفریقا
بزرگان سلفیه در شمال آفریقا عبارت بودند از: سید جمال‌الدین اسدآبادی، محمد عبده(شاگرد سیدجمال)، سید قطب، رشیدرضا و اخوانُ‌المسلمین(توسط حسن البناء).
۱-۴-۲- احزاب و گروه‌های سلفی شمال آفریقا
در دهۀ هفتاد قرن بیستم، برخی گروه‌های اسلامی ‌در مصر ظهور کردند که روش آنها در برخورد با وقایع سیاسی و اجتماعی بر خلاف اخوانُ‌المسلمین تا حدودی همراه با خشونت بود. بیشتر این‌اعضا در اخوان‌ُالمسلمین هم عضویت داشتند. به‌طورکل، برداشت‌های گوناگون از تعالیم سید قطب، باعث انشعاباتی از اخوانُ‌المسلمین در دهه ۱۹۶۰م شد که عمده‌ترین آنها عبارتنداز:
الف: سازمان «شباب محمد» یا «آکادمی‌ارتش»؛
ب: الجهاد؛ این‌گروه موفق‌ترین گروه بعد از اخوانُ‌المسلمین بود و این‌تشکیلات در سال ۱۹۷۹م بوسیلۀ محمد عبدالسلام فرج پایه‌گذاری شد.
ج: جماعۀُ‌المسلمین یا التکفیر والهجره؛ رهبر این‌گروه، شکری مصطفی بود.
د:حرکت اتجاه اسلامیِ ‌تونس؛ این‌حرکت در سال ۱۹۶۹م در تونس توسط راشد الغنوشی تأسیس شد.
ه: جماعت انصارُالسنۀ المحمدیه؛ مؤسس آن شیخ محمد حامد الفقی است.
بنابراین‌ می‌توان گرایشات سلفی شمال آفریقا را التقاطی از تفکرات سلفیانی همچون ابن‌تیمیه، رشیدرضا و گرایشات سیاسی حسن البناء و سید قطب دانست. نتیجه آنکه گرایشات سلفی مناطق مختلف جهان اسلام، اگرچه ارتباط وثیقی با هم دارند؛ اما اختلافات فراوانی نیز در میان آنها یافت می‌شود.
۳- وهابیت در جنوب آسیا
۱-۳- بنگلادش
در کشور بنگلادش، بزرگ‌ترین تشکیلات اسلامی، جماعت اسلامی ‌است که به عربستان وابستگی تام دارد. این‌جماعت درحقیقت سازمانی به نام شاتر و شبیر است که در سال ۱۹۸۲م اختلافاتی در آن بروز کرد که جناحی از آن به طرفداری از وهابیان و جناح دیگر به طرفداری از انقلاب اسلامی ‌ایران منشعب شد که پس از مدتی جناح دوم مجدداً از درون سازمان انشعاب پیدا کرد.
۲-۳- پاکستان
چندمرکز و سازمان در پاکستان عامل نشر وهابیت هستند؛ مانند:
۱-۲-۳-سازمان جماعت اسلامی، سازمان جماعت اسلامی ‌بزرگ‌ترین عامل گسترش وهابیت در پاکستان است که روابط نزدیکی با آمریکا و عربستان دارد.
اگر به دین و آیین مسلمانان پاکستان نظری اجمالی بیندازیم، می‌بینیم که بیشتر اهل‌تسننِ پاکستان، پیروان ابوحنیفه‌اَند که به دو گروه تقسیم می‌شوند: بریلیوی‌ها(۷۵درصدِ اهل‌تسنن و مخالف وهابیت اند) و دیوبندی‌ها(۲۰درصد، و موافق وهابیت اند).
علامه احسان الهی ظهیر، یکی از شخصیت‌های فعال این‌گروه در لاهور، اداره‌ای تحت عنوان ادارۀ ترجمانُ‌السنه دایر کرده است.
۲-۲-۳- جامعه فاروقیۀ کراچی، که یکی از مراکز وهابیان است و مجلۀ الفاروق را به زبان عربی چاپ می‌کند.
۳-۲-۳- سپاه صحابۀ پاکستان(S.S.P).
۳-۳- اندونزی
احزاب و انجمن‌های که در این‌زمینه تشکیل شده‌اند؛ عبارتند از:
۱-۳-۳-انجمن محمدیه (مؤسس: شیخ احمد دهلان)؛
۲-۳-۳- حزب اتحاد اسلام (مؤسس: محمد یونس، احمد حسن و محمد نصیر)؛
۳-۳-۳- دیوان دعوه (مؤسس: محمد ناصر، یکی از قهرمانان ملی اندونزی و سیاستمدار مسلمان دورۀ سوکارنو)؛
۴-۳-۳- مجلسُ‌العلماء که در سال ۱۹۷۵م به‌‌منظور مشاوره با علما جهت اجرای شریعت اسلامی ‌و صدور فتوا و همچنین تلاش در جهت ایجاد وحدت و همبستگی میان مردم و حکومت تأسیس شد؛
۵-۳-۳- نمایندگی رابطه العالم در اندونزی که در زمینه‌های مختلف آموزشی و اجتماعی و چاپ و نشر فعالیت دارد؛
۶-۳-۳- وزارت امور دینی اندونزی که به‌جهت حضور ترمیذی طاهر در رأس این‌وزارت‌خانه از دیگر مراکز پشتیبانی‌کنندۀ وهابیت در اندونزی محسوب می‌شود.
۴-۳-تایلند
فعالیت وهابیت در تایلند از حدود ۵۵سال پیش با تلاش دو اندونزیایی مقیم جنوب تایلند شروع شد. بنیان‌گذاران این‌حرکت، استاد عرفان و استاد احمد لطفی از دولت اندونزی بودند و پس‌از آن، استاد احمد اسماعیل تایلندی این‌حرکت را ادامه داد که هنوز این‌فعالیت ادامه دارد.
۵-۳- سریلانکا
انجمن‌ها و مدارس مختلف سریلانکا که از کمک‌های عربستان بهره مند می‌شوند عبارتند از:
۱-۵-۳- مدرسه‌های اسلامی: ‌شامل غفوریا، حسینیه، فاراج و شرقیه؛
۲-۵-۳- مؤسسات اسلامی‌ که از چندبخش تشکیل شده است: جماعت اسلامی ‌سلیمان، اتحادیۀ جوانان مسلمانان سریلانکا، جمعیت العلماء سریلانکا و... .
از شخصیت‌های مذهبی اسلامی ‌در آنجا می‌توان به این اشخاص زیر اشاره کرد: محمد، مولوی ابراهیم، مبارک(رئیس مدرسه غفوریا) و ففنان(معلم مدرسه غفوریا).
۶-۳- سوماترا
در سال ۱۸۰۳م سه نفر از سوماترایی‌ها به حج رفتند و در آنجا تحت‌تأثیر وهابیان قرار گرفتند و زمانی که به کشورشان بازگشتند، درصدد تبلیغ این‌مذهب برآمدند و عقاید وهابیت را تبلیغ کردند.
۷-۳- هندوستان
شبه‌قارۀ هند، یکی از قطب‌های جمعیتی و اندیشه‌ای جهان اسلام است. سلفی‌گریِ افراطی عربستان از فضای‌ چندقطبی عقیدتی در این‌منطقه بیش ‌از همه، سوء استفاده کرده است.
۱-۷-۳- دوره‌های سلفی‌گری در شبه‌قارۀ هند
۱-۱-۷-۳- دورۀ اول سلفی‌گری: شاه‌ولی‌الله دهلوی
برای یافتن ریشه‌های سلفی‌گری در شبه‌قاره باید به قرن دوازدهم، یعنی دورۀ محدث بزرگ شبه‌قاره، شاه ولی‌الله دهلوی بازگشت.
تفکر شاه‌ولی‌الله بر مبانی زیر استوار است:
یک. سلفی‌گری و توجه به سلف که براساس ردّ قطعی شرک بر تکیه بر قرآن و حدیث و تعادل بین عبادات و عادات بر مبنای نظریه سلفی‌گری است؛
دو. اجتهاد و فقه مقارن: او معتقد است برای مسایل مربوط به اعتقادات یا آیین و مراسم می‌توان از احکام و فتاوای چهار مکتب اصلی فقهی تبعیت کرد که برگرفته از تفکرات ابن‌تیمیه بود.
۲-۱-۷-۳- دورۀ دوم سلفی‌گری: شاه عبدالعزیز دهلوی
شاه عبدالعزیز دهلوی(۱۱۷۶ـ۱۲۳۹ق، فرزند شاه‌ولی‌الله) به مبانی مصطلح سلفی‌گری نزدیک‌تر شد. ویژگی شاه‌عبدالعزیز دهلوی، ورود سیاست به‌ اندیشۀ سلفی‌گری است.
۳-۱-۷-۳- دورۀ سوم: مکتب دیوبند (پیش ‌از استقلال پاکستان)
پس‌از محدث دهلوی، اندیشۀ سلفی در حوزۀ عمل (جهاد) و حدیث‌گرایی پیش آمد و در قرن نوزدهم، مکتب دیوبند شکل گرفت. مکتب دیوبند، آمیزه‌ای از اندیشه‌های شاه‌ولی‌الله دهلوی و شاه‌عبدالعزیز دهلوی بود. افرادی چون مولوی محمد قاسم نانو توی(م ۱۲۹۴ق)، رشید احمد کنکوهی، شیخ ذوالفقار علی دیوبندی، شیخ محمد یعقوب نانو توی و شیخ فضل‌الرحمان عثمانی دیوبندی در ساخت این‌مکتب بسیار نقش داشتند.
۴-۱-۷-۳- دورۀ چهارم: مکتب دیوبند (پس ‌از استقلال پاکستان)
مکتب دیوبند در سه‌گروه خلاصه میشود:
اول. گروه معتدل: این‌گروه که وابسته به حزب جمعیت العلمای اسلام، شاخۀ فضلُ‌الرحمن است، می‌کوشد هدف‌های خود را در قالب مبارزه‌های انتخاباتی و از راه بدست‌آوردن فرصت‌های سیاسی دنبال کند. این‌حزب که ادامۀ حزب «جمعیت علمای هند» است، در پاکستان به نام «جمعیت علمای اسلام» تغییر نام داد؛
دوم. گروه تندرو: حزب «جمعیت العلمای اسلام» شاخۀ سمیعُ‌الحق در پیشاور پاکستان، این‌گروه را نمایندگی می‌کند. این‌حزب در مقایسه با شاخۀ فضلُ‌الرحمن، دیدگاه‌های افراطی‌تر و فرقه‌گرایانه‌تری دارد و طالبان نیز محصول عملکرد همین‌گروه است؛
سوم. گروه‌های تروریستی: این‌گروه‌ها شاخه‌ای از دیوبندی هستند که مسلمانان دیگر را رسماً کافر و به‌همین‌دلیل، آنان را مهدورُالدم می‌دانند؛ مانند گروه‌هایی چون سپاه صحابه، لشکر جهنگوی و لشکر طیبه.
۲-۷-۳- مقایسۀ تطبیقی سلفی‌گری دیوبندی و سلفی‌گری وهابی
با نگاهی گذرا به عقاید وهابی‌ها و دیوبندی‌ها، می‌توان به تفاوت‌های بسیار میان این‌دو پی برد که اجمالاً برخی از آن‌ها عبارتند از:
الف. عقل‌گرایی: در اندیشۀ وهابی‌ها که متأثر از اندیشۀ ابن‌تیمیه است، ‌عقل جایگاهی ندارد و تنها بر نقل تأکید می‌شود؛ درحالی‌که شاه‌ولی‌الله دهلوی به‌عنوان الهام‌بخش اندیشۀ دیوبندی، برای عقل و اجتهاد اهمیت نسبی قایل بود.
ب‌. تقریب: سلفی‌گری وهابی، بنیان کار خود را بر فرقه‌گرایی و تکفیر مسلمانان گذاشته‌اند؛ درحالی‌که شاه‌ولی‌الله دهلوی هرچند خود حنفی بود؛ اما تقلید از امامان دیگر مذاهب فقهی را نیز جایز شمرد.
ج‌. طریقت: طریقت یکی از اصل‌های مهم دیوبندی است. شاه‌ولی‌الله دهلوی و پیروان وی، همه طریقتی هستند و طریقت را مکمل شریعت می‌دانند. دیوبندی‌ها افزون بر داشتن رهبران دینی، قطب‌های طریقتی نیز دارند که مهم‌ترین آنها شخصی به نام حاجی امدادالله مهاجر مکی است که به‌عنوان مرشد و رئیس طریقت دیوبندی‌ها شناخته می‌شود.
د. اختلاف دربارۀ تصوف: درحالی‌که مکتب دیوبند یک فرقۀ صوفی به‌شمار می‌رود؛ وهابیت به‌شدت با تصوف سر جنگ دارد.
ه. مذهب: وهابی‌ها خود را به غلط پیروی احمدبن حنبل می‌دانند؛ درحالی‌که دیوبندی‌ها، پیروی مکتب ابوحنیفه‌اند. همچنین، مکتب کلامی‌ شاه‌ولی‌الله دهلوی، ماتریدی بود؛ اما وهابی‌ها خود را پیروی هیچ‌یک از مکتب‌های کلامی ‌نمی‌دانند. آنان علم کلام را صرفاً نقلی می‌دانند و پرداختن به مباحث کلامی ‌را کفر می‌شمارند.
چنین وضعیتی موجب شده است که دیوبندی‌ها کتاب‌های بسیاری در ردّ عقاید وهابیت بنویسند؛ مانند کتاب «عقاید اهل سنت و جماعت در رد وهابیت» به قلم «مولانا خلیل احمد سهارانپوری.
۴- وهابیت در آسیای مرکزی(میانه)
وهابیت در چندکشور آسیای میانه توانسته است به نشر مذهب خود بپردازد. در زیر به این‌مناطق اشاره می‌شود.
۱-۴- قفقاز
مروج افکار وهابیت در اینمنطقه، واعظانى هستند که از برخی کشورهاى عربى و اسلامى به آنجا رفته‌‌‏اند.
۲-۴- هرات افغانستان
عربستان‌سعودی در میان گروه‌های موجود در افغانستان، توانسته است گروه طالبان را برای خود برگزیند؛ زیرا طالبان به‌ دلیل تشابه و تقارب عقاید و عملکرد افراطی و تبیین قوانین خشک و خشن، بهترین گزینه انتخابی برای عربستان بوده است.
۳-۴- ازبکستان
ظهور حزب التحریر در آسیای میانه، حاصل تضعیف کنترل اتحاد شوروی بر مذهب و سیاست در اواخر دهۀ ۸۰م بود. اندیشه‌های جنبش التحریر برگرفته از آرای اخوان‌ُالمسلمین بود، هرچند النبهانی (مؤسس)، نظریات جدید به آن اضافه کرد. به‌طورکلی فعالیت‌های حزب شامل موارد این موارد است: تبلیغ، راهپیمایی، فعالیت در زندان، خشونت و شهادت.
۵- وهابیت دراروپا
علمای وهابی برای گسترش فرقۀ وهابیت در کشورهای غربی و بویژه انگلیس تلاش می‌کنند. به گزارش ابنا، شبکه چهار بریتانیا با پخش یک فیلم مستند که در آن به اسنادی دال بر سرمایه‏ گذاری‌های گستردۀ عربستان‌سعودی برای گسترش عقاید وهابیت تکفیری در چارچوب کمک‌های مالی به این‌فرقه در انگلیس اشاره می‏کند، از تلاش‌های وهابیان برای تبلیغ این‌فرقه در اروپا پرده برداشت. ‌خبرنگار انگلیسی فیلم از سرمایه‏ گذاری ۷۵ میلیاردپوندیِ عربستان برای تبلیغ وهابیت در مدارس، مساجد و موسسات دینی خبر داد که توسط مبلغان اعزامی عربستان‌سعودی حمایت می‌شدند.