توحید و شرک
یکی از چالش‌های اساسی میان مسلمین و وهابیت، نهفته در معنا و تفسیر توحید و شرک است. وهابیان معنای واقعی توحید را نفهمیده و لذا بسیاری از مسلمانان را مشرک دانسته‌اند. در ابتدا لازم است با مفهوم توحید در دیدگاه عامۀ مسلمانان آشنا شویم و سپس به قرائت وهابیت از این مفاهیم بپردازیم.
بخش اول: توحید در دیدگاه عامۀ مسلمانان
توحید به دوشاخۀ کلی نظری و عملی تقسیم شده است.
توحید نظری:
شامل ذاتی، صفاتی و افعالی است.
توحید افعالی نیز خود شامل توحید در آفرینش، در ربوبیت، در قانون‌گذاری، و در حاکمیت است.
توحید عملی:
شامل توحید در طاعت، استعانت و در عبادت(عبادی) است.
بخش دوم: توحید از دیدگاه وهابیت
توحید در نظر وهابیت، متفاوت با تقسیمات دیگر مسلمانان است.
آنها توحید را به سه‌دسته تقسیم می‌کنند:
۱- توحید اسماء و صفات
۲- توحید الوهی
۳- توحید ربوبی
تمامی ‌اقسام توحید وهابیان دچار انحراف جدی و قابل‌تأمل است اما در این‌درس فقط به لغزشگاه وهابیان در توحید ربوبی و الوهی اشاره می شود.
سلفیان و وهابیان معنای اصلی توحید را صرفاً در توحید عبادی(الوهی) تفسیر می‌کنند تاآنجاکه گویا توحید مترادف با عبادت است.
۱- توحیدِ ربوبی نزد وهابیت
توحید ربوبی در ‌اندیشۀ وهابی، مفهومی ‌عام است که شامل انواع عرصه‌های توحید نظری(ذاتی، صفاتی و افعالی) می‌شود.
انحراف اصلیِ ابن‌تیمیه و وهابیان در توحید ربوبی از آنجا آغاز می‌شود که ادعا می‌کنند تمامی ‌انسان‌ها در طول تاریخ موحّد به توحید ربوبی بوده‌اند. به عقیدۀ آنها، تمامی ‌انسان‌ها، به یکتایی خداوند، رازقیت، تدبیر جهان توسط خداوند و... اعتقاد داشته‌اند.
جمع‌بندی دیدگاه وهابیت دربارۀ توحید ربوبی
الف: توحید ربوبی و الوهی عرصه‏ های متفاوتی هستند که هریک بصورت مستقل و جدای از هم‌اَند، و لذا می‏توانند به‌طورجداگانه نیز تصور شوند و در عالَمِ خارج، توحید ربوبی غیر از توحید الوهی است؛
ب: مشرکان همۀ اعصار تاریخ، ازجمله مشرکانِ قبل از اسلام در توحید ربوبی موحد بوده‏ اند؛ اما در توحید الوهی مشرک شده‏ اند؛
ج: از آنجا که تمامیِ ‌مشرکان در توحید ربوبی موحّد بوده‌اند و صرفاً در توحید الوهی مشرک بوده‌اند، پیامبران و ازجمله پیامبراکرم(ص) صرفاً برای مبارزه با شرک در الوهیت مبعوث شده‏ اند؛
د: ‌وهابیان که تمامی ‌مسلمانان غیر وهابی را مشرک می‌شمرند بر این باورندکه مشرکان امروز نیز توحید ربوبی دارند؛ اما در توحید الوهی گرفتار شرک شده‏اند.
و از اینجا نتیجه می‌گیرند که در زمان معاصر، مسلمانان توحید ربوبی دارند اما همانند مشرکان زمان پیامبر، در توحید الوهی دچار لغزش شده‌اند. بنابر این باید به پیروی از پیامبر اکرم با این مشرکان امروزه جنگید و تنها فرق مشرکان زمان حال، با مشرکان آن زمان در این است که آنها در عبادت، بتان را در کنار خدا قرار داده و مشرکان معاصر در عبادتشان، انبیاء و اولیاء و ملائکه را شریک خدا قرار داده‌اند.
۲- توحید الوهی نزد وهابیت
توحید الوهی همانند توحید ربوبی، ریشه در ‌اندیشۀ ابن‌تیمیه دارد. به عقیدۀ وی: آن توحیدی که خداوند به آن دستور داده، توحید در الوهیت است. او معتقد است رسول خدا(ص) با مشرکان قتال کرد تا اینکه دعا فقط برای خدا باشد و ذبح و استغاثه و تمام انواع عبادات نیز فقط متعلق به خدا باشد.
وهابیان، توحید الوهی را مترادف با توحید عبادی شمرده ‏اند. الوهیت در فرهنگ وهابیت به عبادت معنا شده است.
نقد دیدگاه وهابیت دربارۀ توحید و انحراف آنان در مفهوم عبادت
پاسخ مسلمانان به وهابیت در اختلاف برداشت در توحید و همچنین تعریف عبادت است؛ زیرا مسلمانان قائل هستند که توسل و... به اولیاء و انبیاء موضوعا از عبادت خارج است.
و همچنین آیات زیادی ثابت می‌کند مشرکان زمان رسول الله(ص)، توحید در ذات(توحید ربوبی وهابیت) نداشته و در کنار ذات خداوند خدایان و ‌اندادی را قائل بوده‌اند.
تمامی ‌اقسام توحید وهابیان دچار انحراف جدی و قابل تامل است که در این بحث فقط به لغزشگاه وهابیان در توحید (ربوبی) و (الوهی) پرداخته می‌شود. و با قرائتی که ایشان از توحید دارند تمامی ‌مسلمین مشرک خواهند بود.
انحراف وهابیت در مفهوم عبادت، از معنای اصطلاحیِ عبادت آغاز می‌شود، به این‌‌معنا که مفهوم اصطلاحی وهابیان با آنچه مراد قرآن و حدیث از این مفهوم مقدس است، متفاوت است و همین، موجب گمراهی و انحراف وهابیت شده است.
مفهوم عبادت در تفکر وهابی را می‌توان در دو سطح بررسی کرد:
نخست: اهمیت و جایگاه توحید عبادی در ‌اندیشۀ اسلامی ‌است. بخش عمده‏ای از فعالیت و تبلیغ وهابیان بر ضرورت و اهمیت توحید عبادی متمرکز شده است. ابن‌تیمیه و پس از وی محمدبن عبدالوهاب و پیروانش، آیات و روایات مختلفی را در عظمت و اهمیت توحید عبادی بیان می‏کنند.
روی سخن ابن‌تیمیه در تأکید بر توحیدِ الوهی با مسلمانان است. گویی مسلمانان، توحید در الوهیت (عبادی) را قبول ندارند و ابن‌تیمیه و محمدبن عبدالوهاب در پی قبولاندن توحید عبادی به مسلمانان هستند. ابن‌تیمیه بارها اشاره می‏کند که متکلمین از اشاعره و سایر فرق اسلامی، به توحید الوهی توجهی نداشته و تمام توجه خود را به توحید ربوبی معطوف کرده‏ اند.
دوم: اینکه ابن‌تیمیه از این نکته غفلت کرده که هرچند توحید عبادی اهمیت بسیار زیادی دارد و کسی که به توحید در عبادت برسد، لاجرم به توحید در ربوبیت و اسما و صفات رسیده است؛ اما مقدمۀ رسیدن به توحید عبادی، رسیدن به توحید ربوبی و اسما و صفات است.
به عبارت دیگر، تا درک درستی از توحید ربوبی و اسما و صفات نباشد، چگونه ممکن است فردی به توحید در عبادت برسد؟!
قرآن هدف نهایی از خلقت انسان را توحید در عبادت بیان می‏کند؛ اما دسترسی به این‌هدف ممکن نیست، مگر انسان در توحید نظری موحّد شود.
تقدم توحید ربوبی و اسما و صفات بر توحید الوهی، وهمچنین عدم درک صحیح از توحید ربوبی و اسما و صفات، توسط ابن‌تیمیه و وهابیان، سبب شد تا ایشان در صفات خبری، رسماً به دامن تشبیه و تجسیم بیفتند!
به نظر شما کسی که خداوند را جسم می‏داند و او را موجودی نشسته بر عرش می‏شناسد که به سبب سنگینی‏اش، عرش مانند بچه‌شتری ناله می‏کند! چگونه می‏تواند در عبادت به توحید برسد؟!
آری! ابن‌تیمیه و وهابیان، خدایی را می‏پرستند که مانند بتها و سایر موجودات، فضا اشغال می‏کند، در بهشت خانه دارد و میان زمین و عرش رفت‌وآمد می‏کند.
نتیجه:
تقسیم توحید به ربوبی و الوهی دلیل محکمی ‌ندارد و عموم مسلمانان این‌تقسیم را قبول نمی‌کنند؛ زیرا پیامبران و بویژه پیامبراکرم(ص) در دعوت خود فرقی بین توحید ربوبی و الوهی نمی‌گذاشتند؛ چراکه مشرکین، هم در توحید ربوبی مشرک بودند و هم در توحید الوهی. نشانه‌هایی بر شرک مشرکان در هر دو جهت موجود است.
و نیز ادعای وهابیت بر موحدبودنِ تمام انسان‌ها به توحید ربوبی، حرفی بی‌اساس است و ادله‌ای از قرآن بر شرک مشرکان در توحید ربوبی نیز وجود دارد.