مفهوم‌شناسیِ سلف

«سلف» در لغت به معنی «پیشین» است و معنایی نسبی دارد؛ یعنی هر زمانی، سلفِ زمان آیندۀ خود است.
قول مشهور اهل‌سنت
دربارۀ مصادیق سلف صالح بنابر حدیث خیریه، مسلمانان سه‌قرنِ اولیه اسلام همان صحابه، تابعین و تابعینِ تابعین هستند.
قال النبی (ص):
«خَیرُ الناسِ قَرنی، ثُم الّذینَ یَلوُونهم، ثُم الَّذین یَلوُونهم، ثم یَجیء اَقوامٌ تَسبِقُ شَهادهُ أحدِهم یمینُه، و یمینُه شَهادَتُه»:
پیامبر اکرم (ص) می فرماید:
«بهترین مردم، مردمان هم‌عصر من هستند، سپس کسانی که در پی ایشان می‌آیند و سپس دیگرانی که در پی آنان می‌آیند. پس از ایشان، مردمانی می‌آیند که گواهی هریک، سوگندشان و سوگند هرکدام گواهی‌شان را نقض می‌کند.»
حجیت سلف نزد اهل‌سنت:
از دیدگاه سلفیان، سلف در عرض کتاب و سنت قرار دارد و یکی از منابع تشریع است و کسی در سایر قرون به جایگاه و مقام سلف نمی‌رسد و آنان در تمامی ‌فضایل برتر از خلف هستند.
در نظر اهل‌سنت:
پیروی از سلف در مقیدشدن به ظاهر جزء‌جزءِ الفاظ و کلماتی که آنان ادا کرده، یا موضع‌گیری‌های خاص و موردی که آنان در پیش گرفته‌اند، نیست؛ چراکه آنان خود نیز نسبت به سلف خود چنین نکرده‌اند؛
بلکه معنای سلفی فقط رجوع به قواعدی است که آنان در تفسیر و تأویل متون دینی معیار و میزان قرار داده‌اند، و نیز به اصولی است که آنان برای اجتهاد و تأمل و استدلال در اصول و احکام دارند.
نقد حجیت سلف نزد شیعه:
اولاً: شیعه برتری خاصی برای افراد قایل نیست و هم‌عصری با پیامبر(ص) و دیگر بزرگان دینی را سبب برتری بر سایران نمی‌داند و بنابر نص قرآن، ملاک برتری را فقط تقوای الهی می‌شمرد؛
ثانیاً: معتقد است بنابر اشارات قرآن و سنت، برخی از صحابه ‌ـ‌تا چه رسد به تابعین و تابعینِ تابعین‌ـ به ‌علت عملکرد نادرست‌شان از عدالت ساقط‌اند؛
ثالثاً: تاریخ گواه است که خود صحابه از همان ابتدا، هرگز مقید به پیروی از یکدیگر نبوده‌اند و در حوزۀ خلافت خلفا این مسئله کاملاً روشن است.
آغاز و انجام سلفیۀ افراطی
سلفی‌گری افراطی با افکار خاصِ ابن‌تیمیه و انتشار عقاید خاصی مانند تجسیم، شرک‌بودنِ توسل و... در قرن هفتم آغاز شد که با واکنش شدید علمای اهل‌سنت و اعجاب و اعتاب معاصران وی مواجه گردید و بالتبع حبس و آزار مبدعان را در پی داشت.
آن تفکرات غریب، سرانجام در قرن دوازدهم توسط محمدبن عبدالوهاب بازنشر یافت و این‌بار در شکلی جدید تبدیل به مذهبی خودساخته شد. آنچه مدنظر سلفیان است، پای‌بندی به جزء‌جزءِ رفتار، کردار و سخنان آنان و پیروی از آنها در ریزودرشتِ مسایل اعتقادی، سیاسی و اجتماعی... است؛ درحالی‌که عملاً امکان پیروی از آنان در حوزه‌‌های مذکور، امری ناشدنی است.
در عصر حاضر، سلفیان افراطی با تغییر تاکتیکی و تبلیغی، به عنوان یک گروه، درون جامعه اسلامی ‌خودنمایی می‌کنند و خود را مصلحانی فرامذهب می‌خوانند که تمام مذاهب اسلامی ‌ضمن اینکه می‌توانند افکار ایشان را داشته باشند، در عین حال پای‌بند به مذهب خود نیز باشند. اما واقعیت این است که این سلفیان، گروهی جداشده از امت هستند؛ زیرا غیر خود را مسلمان نمی‌دانند؛ بنابراین ادعای فرامذهبی و مصلح‌بودن آنها قابل قبول نیست و درحقیقت آنها پیرو مذهبی نوپدید با چارچوب‌‌های مشخص اعتقادی و فقهی هستند. در پایان باید گفت سلفیان افراطی با نفی اسلامِ دیگران، مذهبی در کنار دیگر مذاهب اسلامی‌ نیستند؛ بلکه در مقابل تمام مذاهب اسلامی ‌قرار گرفته‌اند.